BDO Spółki Giełdowe nr 3 (16) Marzec 2010
A A A
Rachunkowość polska i międzynarodowa – czas na zmiany(Autor: Sławomir Wach, Źródło: BDO)
Jaki jest kierunek zmian Międzynarodowych Standardów Rachunkowości i Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej? Międzynarodowe Standardy Rachunkowości i Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej podlegają ciągłemu procesowi ewolucji w związku ze zmieniającą się rzeczywistością gospodarczą. Po etapie pewnej stabilizacji rozwiązań zawartych w MSR/MSSF w 2005 r. nastąpiła w ostatnich latach faza przyspieszonych zmian, będąca m.in. wynikiem rozpoczęcia przez Radę Międzynarodowych Standardów Rachunkowości (International Accounting Standards Board - IASB) i amerykańską Radę Standardów Rachunkowości Finansowej (Financial Accounting Standards Board - FASB) programu konwergencji MSR i amerykańskich standardów US GAAP. Obecnie IASB koncentruje się w swoich pracach na realizacji tych projektów, które są najistotniejsze z punktu widzenia programu konwergencji, gdyż w ten sposób może ona skutecznie odpowiedzieć na coraz częściej zgłaszany postulat wypracowania globalnego zestawu standardów rachunkowości. Równolegle Rada IASB reaguje także na bieżące wyzwania, takie jak potrzeba opracowania nowych kompleksowych rozwiązań dotyczących rachunkowości instrumentów finansowych, co jest wynikiem kryzysu finansowego i zachwiania zaufania do wyceny instrumentów finansowych w wartości godziwej. Zadanie to jest o tyle trudne, iż wymaga skoordynowania tych projektów z programem konwergencji i większej współpracy pomiędzy IASB a amerykańską FASB, tak aby efektem były zestawy standardów zapewniające porównywalność sprawozdań finansowych podmiotów stosujących MSSF i tych stosujących US GAAP. Monitorujemy na bieżąco zmiany w standardach poprzez współpracę w tym zakresie na forum UE, a także bezpośrednio z IASB poprzez opinie Komitetu Standardów Rachunkowości działającego przy Ministrze Finansów.
Czy nastąpi rozszerzenie stosowania Międzynarodowych Standardów Rachunkowości w większej liczbie podmiotów? Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (MSR) zostały wprowadzone do polskiego systemu prawnego od 1 stycznia 2005 r. W aktualnym stanie prawnym są one stosowane obligatoryjnie lub fakultatywnie przy sporządzaniu sprawozdań finansowych. Obligatoryjnie skonsolidowane sprawozdania finansowe zgodnie z MSR sporządzają:
Ponadto skonsolidowane sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR mogą sporządzać:
Natomiast fakultatywnie jednostkowe sprawozdanie finansowe mogą sporządzać zgodnie z MSR:
Zgodnie z uzasadnieniem do ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o rachunkowości wprowadzającej MSR, powyższy katalog jednostek stanowił pierwszy etap wdrażania MSR w Polsce i miał on na celu zapewnienie globalnej porównywalności danych prezentowanych w sprawozdaniach finansowych określonych jednostek. Ponieważ minęło już pięć lat od wprowadzenia MSR, Ministerstwo Finansów rozpoczęło prace analityczne dotyczące ewentualnego rozszerzenia katalogu jednostek stosujących te standardy przy sporządzaniu sprawozdań finansowych zarówno jednostkowych, jak i skonsolidowanych. W ramach działań podejmowanych w powyższym zakresie zwróciliśmy się z prośbą o stanowisko w tej sprawie do Komisji Nadzoru Finansowego oraz Związku Banków Polskich. Ten temat będzie również przedmiotem merytorycznych rozważań ekspertów na forum Komitetu Standardów Rachunkowości.
Na marginesie tematyki związanej ze stosowaniem MSR w Polsce warto może wspomnieć o jednym z ostatnio zakończonych przez IASB projektów, tj. Międzynarodowym Standardzie Sprawozdawczości Finansowej dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw (MSSF dla MŚP). Powszechnie wiadomo, że pełne MSSF są skierowane przede wszystkim do dużych jednostek, a rozwiązania w nich zawarte są niekoniecznie odpowiednie dla mniejszych podmiotów gospodarczych. Stąd od pewnego czasu zgłaszany był przez różne środowiska na świecie postulat, by IASB opracował odrębne standardy rachunkowości dla małych i średnich jednostek dopasowane do specyfiki ich działalności. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom, w lipcu 2009 r. Rada wydała właśnie MSSF dla MŚP zawierający zdecydowanie uproszczone w stosunku do pełnych MSR rozwiązania rachunkowe.
Na obecnym etapie przedwczesne jest mówienie o jakichkolwiek możliwych scenariuszach w odniesieniu do ewentualnego stosowania MSSF dla MŚP przez polskie podmioty gospodarcze. Decyzje polskich władz w tym zakresie będą bowiem uzależnione m.in. od decyzji podjętych na poziomie Unii Europejskiej, jako iż należy pamiętać o tym, że kształt naszych przepisów o rachunkowości determinują m.in. regulacje unijne, w tym dyrektywy o rachunkowości, które nie przewidują obecnie możliwości stosowania tego standardu. Komisja Europejska prowadzi właśnie konsultacje publiczne w sprawie ewentualnej przydatności niniejszego standardu dla europejskich jednostek, a równolegle z Europejską Grupą Doradczą ds. Sprawozdawczości Finansowej (EFRAG) przygotowuje analizę zgodności rozwiązań zawartych w MSSF dla MŚP z postanowieniami dyrektyw rachunkowych. W przypadku pozytywnych wyników analizy i konsultacji oraz zainteresowania ze strony krajów członkowskich umożliwieniem stosowania standardu ich podmiotom gospodarczym, Komisja Europejska zastanowi się w następnej kolejności nad sposobem jego przyjęcia do prawa wspólnotowego.
Czy będą zmiany w polskiej rachunkowości - biorąc pod uwagę z jednej strony wdrażanie MSR-ów, a z drugiej - zapisy ustawy? Ewentualne kompleksowe zmiany polskich przepisów o rachunkowości są uzależnione od rozstrzygnięcia kwestii rozszerzenia katalogu jednostek stosujących MSR. Aktualnie w Sejmie prowadzone są prace nad pewnymi szczegółowymi regulacjami wprowadzającymi uproszczenia w zakresie:
Czy kryzys finansowy wymusił zmiany w polityce rachunkowości firm, w podejściu do ryzyka finansowego, wyceny instrumentów finansowych? Czy i w jakim stopniu wpłynie to na praktykę polskiej rachunkowości? Światowy kryzys na rynkach finansowych spowodował zmiany w standardach międzynarodowych w zakresie rachunkowości instrumentów finansowych. Konsekwentnie odpowiednie zmiany znalazły odzwierciedlenie w rozporządzeniu Ministra Finansów w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych. Celem zmiany rozporządzenia było złagodzenie ujemnego wpływu kryzysu finansowego na sytuację finansową, a w szczególności na wynik finansowy jednostek dzięki umożliwieniu im przekwalifikowania instrumentów finansowych zaliczonych do kategorii „aktywa finansowe przeznaczone do obrotu" (z wyjątkiem pochodnych instrumentów finansowych) do innych kategorii, pod warunkiem, że instrumenty te przestały być utrzymywane w celu sprzedaży w krótkim terminie.
W praktyce zmiana rozporządzenia pozwalała na zmniejszenie strat obciążających wynik finansowy jednostki, spowodowanych wyceną według wartości godziwej instrumentów finansowych, a ponadto doprowadziła do porównywalności standardów sprawozdawczości finansowej jednostek stosujących polskie przepisy oraz podmiotów stosujących standardy międzynarodowe. Jednocześnie - w celu uniemożliwienia dowolności kształtowania przez jednostki wyniku finansowego - wprowadzono zakaz przekwalifikowania do kategorii „aktywa finansowe przeznaczone do obrotu" aktywów finansowych zaliczonych do innych kategorii. Ponadto, w celu zwiększenia przejrzystości sprawozdań finansowych jednostek, wprowadzono wymóg zamieszczania w informacji dodatkowej odpowiednich objaśnień na temat przekwalifikowanych aktywów finansowych.
Niezbędne są zatem zmiany regulacji rachunkowości dotyczące pochodnych instrumentów zabezpieczających... Rada IASB rozpoczęła w 2009 r. realizację projektu mającego na celu wydanie nowego standardu kompleksowo regulującego rachunkowość instrumentów finansowych, który zastąpiłby obecnie obowiązujący standard MSR 39. Projekt został podzielony na 3 fazy. Pierwsza z nich zakończyła się - zgodnie z postulatem Komisji Europejskiej - wydaniem w listopadzie 2009 r. standardu MSSF 9 „Instrumenty finansowe. Klasyfikacja i wycena", który zastępuje postanowienia MSR 39 w zakresie klasyfikacji i wyceny instrumentów finansowych. Przewidziana w standardzie data obligatoryjnego zastosowania nowych regulacji to 1 stycznia 2013 r., przy czym wcześniejsze jego zastosowanie zostało dozwolone przez Radę. Przyjęcie MSSF 9 do prawa wspólnotowego było przedmiotem rozważań na posiedzeniu Komitetu Regulacyjnego ds. Rachunkowości (ARC) w listopadzie 2009 r. Większość krajów członkowskich opowiedziała się za rezygnacją z szybkiego przyjęcia MSSF 9 do stosowania w UE do czasu zapoznania się z finalnymi rozwiązaniami fazy 2. i 3. projektu. Komisja Europejska podjęła ostateczną decyzję, że ewentualne przyjęcie MSSF 9 do porządku prawnego UE będzie rozważone po zakończeniu wszystkich trzech faz projektu IASB, po zapoznaniu się z ostatecznym wynikiem prac Rady. Obecnie w ramach drugiej fazy tego projektu IASB poddał konsultacjom publicznym dokument „Instrumenty Finansowe. Zamortyzowany koszt i utrata wartości". Termin ich zakończenia, to 30 czerwca 2010 r. Projekt w ramach trzeciej fazy projektu w zakresie „Rachunkowość zabezpieczeń" ma pojawić się w marcu 2010 r. Cały projekt rewizji MSR 39 IASB planuje zakończyć do grudnia 2010 r.
Co powinno poprawić się w rachunkowości małych i średnich firm, a co w przypadku dużych podmiotów gospodarczych, spółek publicznych? Jeżeli mówimy o poprawieniu przepisów, to w odniesieniu do dużych podmiotów i spółek publicznych podstawowe znaczenie będzie miała decyzja w sprawie ewentualnego rozszerzenia katalogu jednostek stosujących MSR. Natomiast dla małych i średnich jednostek ważne jest ograniczenie konieczności prowadzenia podwójnej ewidencji dla celów bilansowych i podatkowych. Rozpoczęliśmy prace na forum KSR na temat obszarów możliwego zbliżenia tych dwóch systemów prawnych, w szczególności w kontekście zaproponowania pewnych uproszczeń dla małych i średnich przedsiębiorstw. Nie ukrywam jednak, że jest to zadanie bardzo trudne, biorąc pod uwagę różne zasady i cele leżące u podstaw tych dziedzin prawa.
Kiedy w uregulowaniach MSSF pojawi się standard dotyczący tzw. komentarza zarządu? Projekt dotyczący komentarza zarządu został opublikowany przez IASB w czerwcu 2009 r. i znajduje się obecnie w fazie konsultacji publicznych. Termin na zgłaszanie uwag, to 1 marca 2010 r. Przeprowadzenie analizy i dyskusji nad zgłoszonymi uwagami IASB planuje w drugim kwartale tego roku. W programie prac IASB zamknięcie projektu przewidziano wstępnie na trzeci lub czwarty kwartał tego roku, przy czym projekt zakończy się wydaniem przez IASB wytycznych na temat komentarza zarządu, nie będzie to zatem standard mający status obowiązkowego zastosowania przez jednostki. Propozycje przedstawione przez Radę w projekcie mają na celu stworzenie podstawy do wypracowania komentarza zarządu, charakteryzującego się wysoką jakością i użytecznością w procesie podejmowania decyzji przez użytkowników sprawozdań finansowych. Wytyczne będą oferować nieobowiązkowe, ogólne ramy, które będą mogły być dostosowywane do danej sytuacji prawnej i uwarunkowań ekonomicznych istniejących w poszczególnych jurysdykcjach.
Jakie są pierwsze doświadczenia po wdrożeniu ustawy o biegłych rewidentach? Przypomnę, że u podstaw nowej ustawy o biegłych rewidentach i ich samorządzie był obowiązek transponowania regulacji prawa unijnego. W rezultacie implementacji przepisów wspólnotowych zawód biegłego rewidenta, jako zawód zaufania publicznego, został poddany nowym wyzwaniom. Polski ustawodawca, w ślad za postanowieniami Dyrektywy, wprowadził m.in.:
Regulacje te stanowią nowe rozwiązania systemowe, a zarazem nowe wyzwania zarówno dla biegłych rewidentów, podmiotów uprawnionych do badania sprawozdań finansowych, jak i samorządu zawodowego Krajowej Izby Biegłych Rewidentów, którego zadaniem jest dostosowanie regulacji samorządowych na potrzeby świadczenia czynności rewizji finansowej. Pierwsze pół roku działania Komisji Nadzoru Audytowego to prace nad niezbędnymi dokumentami wykonawczymi określającymi ramy organizacyjne działania systemu nadzoru publicznego, takimi jak: stosowne regulaminy, procedury kontroli, krajowe standardy rewizji finansowej. Okres wdrażania systemu nadzoru jest trudny również dla samorządu biegłych rewidentów, który musi odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Mam nadzieję, że dzięki wznowieniu obrad Nadzwyczajnego Zjazdu Biegłych Rewidentów przewidzianego na marzec, KIBR będzie mogła działać na podstawie statutu dostosowanego do nowych przepisów ustawowych.
Czy zapisy w art. 4a i art. 77 ustawy o rachunkowości dotyczące szerszego zakresu obowiązków rad w nadzorze nad sprawozdawczością finansową w spółce oraz odpowiedzialności cywilnej i karnej członków tych rad zdają egzamin w praktyce? Ministerstwo Finansów nie dysponuje danymi pozwalającymi na ocenę funkcjonowania w praktyce regulacji w tym zakresie. Natomiast korespondencja trafiająca do nas w sprawie interpretacji przepisów art. 4a i art. 77 ustawy jest nieliczna. Na jej podstawie warto jednak podkreślić, że rozszerzenie odpowiedzialności rady nadzorczej czy komisji rewizyjnej nie rodzi obowiązku podpisywania przez członków tych organów sprawozdania finansowego i sprawozdania z działalności. Sprawozdania te podpisuje nadal wyłącznie kierownik jednostki (zarząd), a w przypadku sprawozdania finansowego - również osoba, która przyjęła odpowiedzialność za prowadzenie ksiąg rachunkowych jednostki.
Dziękuję za rozmowę. Rozmawiał: Sławomir Wach
Fot.: Sławomir Wach Sławomir Wach redaktor prowadzący biuletynu BDO Spółki Giełdowe << powrót zobacz także artykuły |
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
