BDO Spółki Giełdowe nr 12 (1) Grudzień 2008

A   A   A

Polityka bilansowa – sztuka czy kuglarstwo?

(Autor: Krzysztof Maksymik, Źródło: BDO)

 

Upiększanie wizerunku firmy to normalne zjawisko życia gospodarczego znane od momentu, kiedy zestawia się, wycenia i przedstawia w bilansie majątek przedsiębiorstwa. W niespełna sto lat po opublikowaniu dzieła Luki Paciolego Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalita, uznawanego za pierwsze teoretyczne uogólnienie praktyki rachunkowości, wydano podręcznik dla księgowych zatrudnionych w klasztorach autorstwa benedyktyńskiego zakonnika Angielo Pietra „O podwójnej buchalteryi", w którym snuto rozważania na temat „dowolnych zmian w oznaczaniu wartości majątku ruchomego i nieruchomego jako środka do przedstawienia ostatecznego bilansu w świetle dodatnim lub ujemnym; lecz bynajmniej nie prawdziwym"1. Stanowi on pierwszą znaną publikację na temat środków wpływania na treść i formę sprawozdania finansowego, zwanych instrumentami polityki bilansowej2.

 

Prawo bilansowe zawiera z jednej strony obligatoryjne regulacje dotyczące konstrukcji, organizacji i funkcjonowania rachunkowości, z drugiej zaś stwarza możliwości wyboru wariantów rozwiązań i pozostawia pola swobodnego działania. Dzięki tym możliwościom przedsiębiorstwa szybciej i efektywniej osiągają zakładane cele poprzez odpowiednie kształtowanie obrazu sytuacji firmy prezentowanego w sprawozdaniach finansowych. Obraz ten adresowany jest do podmiotów z otoczenia jednostki gospodarczej z zamiarem wywołania u nich reakcji sprzyjającej osiągnięciu przez przedsiębiorstwo celów. Zagadnieniem wykorzystania dopuszczonych przez prawo alternatywnych rozwiązań w rachunkowości w procesie podejmowania decyzji zajmuje się polityka bilansowa.


Pojęcie polityki bilansowej

 

Każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą dąży do maksymalizacji korzyści osiąganych z zainwestowanego kapitału. Niezbędnym elementem kontroli i oceny realizacji tego celu jest efektywny system informacyjny opisujący tę działalność, którego ważny element stanowi rachunkowość3.

Pomiar majątku i kapitałów przedsiębiorstwa oraz wyniku jego działalności, a następnie przekazywanie za pomocą sprawozdań finansowych danych o relacjach finansowych w języku zrozumiałym dla adresatów tych informacji należą do głównych zadań rachunkowości. W centrum jej zainteresowania znajdują się odbiorcy sprawozdań. Wymaga to ujednolicenia zasad, koncepcji i konwencji funkcjonowania rachunkowości, a także unormowania jej w aktach prawnych, normach i standardach rachunkowości, aby uzyskać rzetelny obraz rzeczywistości gospodarczej, rentowności, płynności i gospodarności firmy4.

 

W przekazywaniu informacji o przedsiębiorstwie korzysta się przede wszystkim ze sprawozdań finansowych. Pełnią one zarówno funkcję podstawy okresowych rozliczeń jednostki z otoczeniem (właściciele, organy podatkowe, inwestorzy, kredytodawcy itp.), jak i są źródłem informacji dla wszystkich zainteresowanych podmiotów (zarząd, akcjonariusze, pracownicy itp.). Adresaci dokonują na podstawie sprawozdań finansowych analizy działalności przedsiębiorstw i podejmują decyzje. Oznacza to, że chociaż rachunkowość rejestruje zdarzenia z przeszłości jednostki, może stać się instrumentem wykorzystywanym dla potrzeb podejmowania decyzji i zarządzania, jeżeli tylko takim potrzebom podporządkuje się odpowiednie metody.

 

Nie wszystkie aspekty systemu rachunkowości w przedsiębiorstwach w sposób szczegółowy znajdują odzwierciedlenie w aktach normatywnych. Obowiązujące regulacje pozostawiają podmiotom pewien margines swobody, dając im do wyboru kilka wariantów, gdyż po pierwsze, enumeratywne przedstawienie wszystkich przypadków mogących mieć miejsce w trakcie działalności gospodarczej byłoby obiektywnie niemożliwe, po drugie - wynika to prawdopodobnie z chęci ustawodawcy nadania przedsiębiorstwom określonych możliwości wyboru, co umożliwiałoby wierniejsze przedstawienie ich sytuacji w sprawozdaniach finansowych. Takie stanowisko organów legislacyjnych w kwestii rachunkowości jest podstawą działań jednostek gospodarczych, mających na celu kształtowanie sprawozdań finansowych, zwanych polityką bilansową5.

 

Pod pojęciem polityki bilansowej należy rozumieć „rozmyślny i podporządkowany celom jednostki gospodarczej wpływ na formę oraz treść sprawozdania finansowego w ramach granic ustalonych przez obowiązujący porządek prawny"6. Jest ona realizowana z zamiarem uzyskania określonego poziomu informacji w sprawozdaniu oraz oczekiwanej oceny przez odbiorców danych w nim zawartych, a także skłonienia tychże do pożądanego zachowania się; tak pojmowaną określa się mianem „legalnej"7 polityki bilansowej. Definicja ta silnie akcentuje aktywność jednostki gospodarczej w poszukiwaniu i stosowanie przez nią najlepszych rozwiązań proponowanych przez system rachunkowości, w jakim ona funkcjonuje.

 

Należy zwrócić uwagę na następujące aspekty definicji: po pierwsze, przyjmuje ona, że główne zadanie sprawozdania finansowego to nie zarysowanie jak najdokładniejszego stanu rzeczywistości, ale zaspokojenie potrzeb informacyjnych różnych odbiorców. Oznacza to, iż tak rozumiana polityka bilansowa stoi w opozycji do naczelnej zasady rachunkowości - zasady wiernego i rzetelnego obrazu (true and fair view)¸ której realizacja może nastąpić tylko w granicach różnych interesów informacyjnych, co implikuje konieczność ich równoważenia. Zewnętrzne sprawozdanie finansowe spełnia zatem głównie funkcję instrumentu realizacji celów przedsiębiorstwa8.

 

Po drugie, powyższa definicja wskazuje na potrzebę systematycznego wykorzystywania istniejących możliwości w zakresie sporządzania sprawozdania finansowego także w szerszej perspektywie czasowej, a nie tylko w skali roku. Wymaga ono zestawiania praw wyboru klasyfikacji i wyceny jego składników oraz ciągłej weryfikacji planu konfiguracji dokonanych wyborów.

 

Po trzecie, polityka bilansowa nie istnieje tam, gdzie zaczyna się niejasne przedstawianie obrazu i fałszerstwo bilansowe lub w jakikolwiek inny sposób przekracza się granice legalności. Ustawodawcy, zarówno w Polsce, jak i za granicą, przewidują odpowiedzialność karną za takie praktyki. Ponieważ przepisy nie regulują wszystkich dostępnych rozwiązań, lecz pozostawiają podmiotom gospodarczym możliwość wyboru różnych wariantów, podmiot ma prawo wykorzystać istniejącą swobodę do realizacji swoich celów. Dlatego polityka bilansowa jest „sztuką tego co możliwe i tego co wolno"9. Jednostka gospodarcza ma prawo i, wbrew spotykanym niekiedy poglądom, obowiązek wykorzystania istniejącej swobody przy sporządzaniu sprawozdania finansowego, chociaż czasami budzi to kontrowersje i w skrajnych przypadkach prowadzi do wielkich skandali finansowych (np. Enron, WorldCom), którymi żywi się opinia publiczna oraz, niestety, do strat dla niczego nie przeczuwających akcjonariuszy.

 

Polityka bilansowa w polskim systemie prawnym

 

Termin „polityka bilansowa" nie został jednoznacznie zdefiniowany w Ustawie z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości w wersji obowiązującej do końca 2001 roku. Zawierała ona m.in. następujący zapis: „Dokonując wyboru rozwiązań dopuszczonych ustawą [o rachunkowości - K.M.] i dostosowując je do potrzeb jednostki należy zapewnić wyodrębnienie w rachunkowości wszystkich operacji gospodarczych istotnych do oceny sytuacji majątkowej i finansowej, wyniku finansowego oraz rentowności jednostki przy zachowaniu zasady ostrożnej wyceny (...)"10. Widać zatem, że po raz wtóry definicja podkreśla wybór wariantu spośród rozwiązań dopuszczonych przepisami prawnymi oraz akcentuje fakt podejmowania decyzji w celu realizacji pewnych potrzeb przedsiębiorstwa.

 

Nowelizacja Ustawy o rachunkowości, tj. Ustawa z 9 listopada 2000 r. o zmianie ustawy o rachunkowości wprowadziła definicję zasad (polityki) rachunkowości, przez które rozumie się „wybrane i stosowane przez jednostkę, odpowiednie do jej działalności, rozwiązania dopuszczone przepisami ustawy i zapewniające wymaganą jakość sprawozdań finansowych"11. Nadrzędnym kryterium doboru zasad (polityki) rachunkowości jest zatem rzetelna i jasna prezentacja sytuacji finansowej i wyniku finansowego jednostki. W kwestiach nieuregulowanych ustawą, jednostka, przyjmując zasady (politykę) rachunkowości, może stosować krajowe standardy rachunkowości wydane przez Komitet Standardów Rachunkowości, a w przypadku braku odpowiedniego standardu krajowego - Międzynarodowe Standardy Rachunkowości12.

 

Kryteria doboru polityki rachunkowości określa MSR 8 Zasady (polityka) rachunkowości, zmiany wartości szacunkowych i korygowanie błędów, zgodnie z którym w przypadku braku szczegółowych wytycznych jednostka, opierając się na osądzie kierownictwa, powinna przyjąć zasady, zapewniające, że informacje zawarte w sprawozdaniu finansowym będą przydatne i wiarygodne dla użytkowników sprawozdań finansowych podejmujących na ich podstawie decyzje ekonomiczne13. W przypadku problemów z prawidłowym ujęciem szczegółowych transakcji i zdarzeń standard zaleca odwołanie się do wymogów i wytycznych innych standardów regulujących podobne kwestie oraz definicji, kryteriów ujmowania i wyceny elementów sprawozdań finansowych, określonych w „Założeniach koncepcyjnych sporządzania i prezentacji sprawozdań finansowych".

 

Problemy z terminologią

 

W praktyce bardzo często używa się zamiennie pojęć „polityka rachunkowości" i „polityka bilansowa". Pierwszy z tych terminów występuje w literaturze anglojęzycznej, drugi cieszy się popularnością w środowisku niemieckojęzycznym. Jednakże spotyka się opinie14, iż „polityka bilansowa" jest tylko częścią „polityki rachunkowości", i dotyczy w szczególności ujawniania oraz prezentacji informacji zawartych w sprawozdaniach finansowych, czyli końcowych etapów procesu tworzenia informacji w rachunkowości. Z kolei „polityka rachunkowości" obejmuje ponadto przyjęte zasady uznawania i pomiaru wielkości ekonomicznych, wybór źródeł finansowania działalności, sposób podziału zysku i inne zagadnienia. Oznacza to, że skoro polityka rachunkowości ma wpływ na jakość całego systemu rachunkowości, to ma również wpływ na sprawozdanie finansowe, stanowiące „produkt końcowy" całego procesu rachunkowości.

 

Wydaje się, że krytykom utożsamiania obu pojęć można przyznać rację tylko w jednej kwestii. Rzeczywiście polityka bilansowa nie powinna być rozumiana jako polityka rachunkowości. Twierdzenie odwrotne byłoby, zdaniem autora, niezgodne ze stanem faktycznym. Wszelkie działania i decyzje podejmowane w ciągu roku obrotowego, za który następnie sporządza się sprawozdanie finansowe, muszą - bezpośrednio lub pośrednio - znaleźć odzwierciedlenie w tym sprawozdaniu, dlatego nie należy odrzucać ich wpływu na realizację polityki bilansowej. Zatem w sensie mikroekonomicznym, skoro znaczenie obu pojęć jest podobne, znikają przeszkody co do ich zamiennego użycia.

 

Termin „polityka bilansowa" nie obejmuje jej pełnego zakresu przedmiotowego. Odnosi się bowiem ona nie tylko do bilansu, ale również do rachunku zysków i strat, informacji dodatkowej, a w przypadku niektórych podmiotów także do rachunku przepływów pieniężnych, zestawienia zmian w kapitale (funduszu) własnym i sprawozdania z działalności jednostki15. Należałoby zatem, jak twierdzi Kazimierz Sawicki16, posługiwać się terminem polityka rocznego sprawozdania finansowego. Jednak zmiana powszechnie przyjętej i stosowanej nazwy „polityka bilansowa" nie znajduje zwolenników zarówno wśród teoretyków, jak i praktyków17.

 

Warto przy tym dodać, że często spotyka się pogląd, jakoby sporządzony zgodnie z przepisami rachunkowości bilans przedsiębiorstwa nie spełniał wszystkich potrzeb informacyjnych i w wielu przypadkach nie prezentował rzeczywistych danych dotyczących stanu majątkowego i wyniku finansowego. Dobitnie wyraża go Günther Pfleger: „W ujęciu satyrycznym bilans przedstawia świat, nie jest to jednak świat rzeczywistości. Wypowiedź ta, jak każda karykatura, zawiera także jądro prawdy. Przy przygotowaniu i sporządzeniu bilansu istnieją alternatywne sposoby ujęcia, wykazania, wyceny i objaśnienia zdarzeń gospodarczych. Z konieczności trzeba stale dokonywać wyboru między dozwolonymi rozwiązaniami. Często sporządzający bilans nie jest jednak świadomy, że możliwości wyboru w ogóle istnieją. Możliwości wyboru można celowo wykorzystać, ponieważ pozwala to przedsiębiorstwu osiągnąć spodziewane korzyści. (...)"18

 

Problemy z dookreśleniem zakresu terminu „polityka bilansowa" występują również w Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Ponieważ, jak wspomniano, polityka rozciąga się na całe roczne sprawozdanie finansowe, używa się czasem pojęć - odpowiednio - Jahresabschlußpolitik i Disclosure Management. Są one wprawdzie bardziej precyzyjne, ale nie cieszą się szerokim zainteresowaniem19.

Poszukiwanie ekwiwalentu dla pojęcia „polityka bilansowa" w warunkach amerykańskich unaocznia problem wszelkich porównań między różnymi krajami. Termin Accounting Policy odnosi się w pierwszej kolejności do sposobu, w jaki Rada Standardów Rachunkowości Finansowej (Financial Accounting Standards Board) wydaje przepisy dotyczące rachunkowości, a dopiero w dalszej - do praktyk bilansowych pojedynczych przedsiębiorstw. Często spotyka się określenie Earnings Management, które jest bliższe pojęciu „polityki bilansowej", ale równocześnie zwraca uwagę na różnice kulturowe pomiędzy różnymi systemami rachunkowości. Earnings Management oznacza proces podejmowania zamierzonych kroków w ramach ograniczeń ogólnie akceptowanych zasad rachunkowości w celu wykazania zysku na poziomie możliwie najbardziej zbliżonym do pożądanego.20

 

Powyższa definicja, stosowana nie do bilansu, lecz do rachunku zysków i strat oraz do wyniku netto, pokazuje odmienną wagę tych dwóch części rocznego sprawozdania finansowego w systemie rachunkowości kontynentalnej (do którego należy Polska) i anglosaskiej. Pojęcie to jest obciążone negatywnym ładunkiem znaczeniowym, podobnie jak spotykane w polskich warunkach określenie „manipulacja bilansowa". Znamienne, że przytoczona definicja pochodzi z rozdziału książki S. Davidsona zatytułowanego „Magia rachunkowości".

 

Wartość informacji zawartych w sprawozdaniach finansowych i ich korzyści dla celów decyzyjnych zależą od jakości sprawozdań oraz właściwego rozumienia i interpretowania zawartych w nich danych. Jakość sprawozdań wynika z przyjętych zasad uznawania, pomiaru, ujawniania i prezentowania zdarzeń gospodarczych. Natomiast zrozumienie i interpretowanie zawartych w sprawozdaniach informacji przez ich odbiorców zależy w dużym stopniu od sposobu i zakresu ujawniania tych informacji. Dlatego przedmiotem polityki bilansowej powinny być również formalne zabiegi przy sporządzaniu i ogłaszaniu sprawozdań finansowych.

 

Stosowanie wyłącznie podejścia ilościowego do prezentowania sytuacji jednostki obecnie już nie wystarcza. Inwestorzy oczekują również danych jakościowych na temat potencjalnych możliwości w zakresie kreowania wartości rynkowej przedsiębiorstwa. Koniecznością stało się ujawnianie przez podmioty gospodarcze strategii kreowania wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa, która uwzględnia przyszłe działania rozwojowe firmy21.

Określenie zakresu ujawniania niefinansowych informacji dotyczących strategii działania firmy pozostaje w gestii jej zarządu i także powinno być przedmiotem polityki bilansowej. Zarząd przedsiębiorstwa powinien rozważyć z jednej strony koszty ujawniania takich wiadomości, a z drugiej - korzyści z tego wynikające, z zastrzeżeniem pewnych niektórych faktów.

 

Założenia, na których oparty jest wybór zasad i reguł rachunkowości, wykorzystywanych przez jednostkę gospodarczą w danym przedziale czasu, formułowane są w ramach polityki rachunkowości przedsiębiorstwa. Firmy dokonując wyboru ściśle określonych zasad rachunkowości w ramach swobody, jaką pozostawiają im krajowe regulacje prawa bilansowego, kierują się opracowaną przez siebie polityką bilansową, przy czym powinny w tej polityce uwzględnić również założenia polityki ekonomicznej przedsiębiorstwa (uwarunkowania wewnętrzne) oraz polityki ekonomicznej państwa i inne uwarunkowania zewnętrzne.

 

Możliwości działania podmiotów gospodarczych zależą w znacznym stopniu od polityki gospodarczej państwa. Jej odmienność w poszczególnych krajach to efekt wielu czynników, a wśród nich istotne znaczenie mają potencjał gospodarczy danego kraju oraz przyjęty model gospodarki rynkowej. Podobną rolę, ale w sferze mikroekonomicznej, w sposób istotny odgrywa polityka ekonomiczna przedsiębiorstwa. Polega ona na ustaleniu i realizowaniu przez kierownictwo jednostki gospodarczej konkretnych celów działalności i metod zmierzających do ich osiągnięcia. Cele działalności przedsiębiorstwa stanowią wypadkową oczekiwań kierowanych pod adresem jednostki przez różne grupy interesu i wyznaczane są przede wszystkim przez właścicieli kapitału zainwestowanego w konkretne przedsiębiorstwo.

 

Polityka bilansowa jest częścią polityki ekonomicznej prowadzonej przez daną jednostkę, co oznacza, że jej założenia i treść powinny odpowiadać celom działalności przyjętym przez kierownictwo jednostki. Przedsiębiorstwo funkcjonuje w określonym środowisku społeczno-gospodarczym oraz znajduje się pod wpływem pewnego systemu politycznego i w związku z tym polityka bilansowa powinna także uwzględniać realia społeczno-gospodarcze22.

 

Cele polityki bilansowej

 

Jak pokazano wcześniej, trudno jest przyjąć jednolitą definicję polityki bilansowej. Dlatego też różnie określane bywają cele tej polityki charakteryzujące się większym lub mniejszym stopniem ogólności. Ponadto mogą one być przedstawiane jako cele cząstkowe w ramach pewnych grup celów, bądź jako cele występujące samodzielnie.

Polityka bilansowa stanowi element składowy polityki przedsiębiorstwa kreowanej i realizowanej przez jego kierownictwo. Ono określa cel główny i cele podrzędne oraz środki i metody ich osiągania. Jeżeli jako cel główny założy się kontynuację działalności, to realizacja celów cząstkowych, dotyczących takich dziedzin, jak zaopatrzenie, produkcja, sprzedaż, inwestycje itp. powinna umożliwić jego osiągnięcie.

 

Poszczególne elementy polityki przedsiębiorstwa, w tym polityka bilansowa, są integrowane w jej ramach. Polityka bilansowa stanowi zatem jeden z instrumentów realizacji założonych celów jednostki gospodarczej. Z drugiej strony, warunkiem ich osiągnięcia jest także odpowiednia reakcja otoczenia przedsiębiorstwa. Wpływ na nią mają informacje zawarte w sprawozdaniu finansowym, będącym efektem stosowanej polityki bilansowej. Oznacza to, że cele polityki bilansowej zależą od takiego zachowania odbiorców sprawozdań, które uznane zostało przez kierownictwo jednostki gospodarczej za pożądane, czyli sprzyjające realizowaniu celu głównego23.

 

Adresaci sprawozdania mają swoje własne cele, często ze sobą sprzeczne. Aby skłonić ich do działań zgodnych z oczekiwaniami przedsiębiorstwa - kreatora polityki bilansowej, niezbędne staje się wyraźne określenie adresatów i identyfikacja ich zróżnicowanych interesów24. Wytyczenie priorytetów, zawarcie kompromisów oraz sporządzenie różnych sprawozdań finansowych dla poszczególnych grup odbiorców tworzą możliwe środki pogodzenia występujących sprzeczności. Wśród adresatów sprawozdań finansowych wyróżnia się zarządy przedsiębiorstw, organy podatkowe, akcjonariuszy (udziałowców), instytucje kredytowe, kontrahentów (dostawców i odbiorców), pracowników (w tym związki zawodowe), rząd i jego agendy, społeczności lokalne oraz konkurencję25.

 

Obiektywna, rzetelna i wszechstronna informacja o sytuacji majątkowej, kapitałowej, wyniku finansowym przedsiębiorstwa jest warunkiem skutecznego i efektywnego nim zarządzania. Obraz firmy w sprawozdaniu finansowym powinien zatem uwzględniać takie właśnie potrzeby użytkownika sprawozdania (np. zarządu). Użytkownik zinterpretuje sprawozdanie finansowe w sposób prawidłowy jedynie wtedy, kiedy dostarczy mu się informacji, których oczekuje26.

 

Wyróżnione cele polityki bilansowej nakierowane są na osiągnięcie maksymalizacji wartości przedsiębiorstwa, co jednoznacznie sugerują ekonomiczna istota i cechy kapitału, rozumianego jako zespół środków gospodarczych powierzonych firmie w celu ich pomnożenia. Kształtowanie wartości przedsiębiorstwa dokonywane jest poprzez podejmowanie różnorodnych działań opierających się na analizie istotnych cech i determinant tej wartości, a zespół tych działań określa się mianem „zarządzania przez wartość" (value based management)27. Wykorzystanie kategorii wartości przedsiębiorstwa dla potrzeb zarządzania rodzi problem wyceny tej wartości, dlatego polityka bilansowa jawi się w tym kontekście jako ważny instrument zarządzania przez wartość28.

 

Obraz sytuacji majątkowej i finansowej przedsiębiorstwa przedstawiany w sprawozdaniu finansowym, w pewnym stopniu odbiega od stanu sprzed podjęcia celowych działań, co stanowi rezultat prowadzenia przez przedsiębiorstwo polityki bilansowej. To odchylenie zmierza do poprawy lub pogorszenia wizerunku przedsiębiorstwa.

Kreowanie i realizacja własnej polityki bilansowej nie są prostymi zagadnieniami. Im bardziej rygorystyczne, szczegółowe i zmienne unormowania w dziedzinie prawa bilansowego, gospodarczego i podatkowego, tym trudniejsze jest to zadanie. Z kolei zbyt ogólne unormowania umożliwiają ich dowolną interpretację, utrudniają podejmowanie decyzji operacyjnych i strategicznych, zniechęcają do ich stosowania i z całą pewnością nie sprzyjają zwiększeniu porównywalności informacji zawartych w sprawozdaniach finansowych.

 

Praktyczne osiągnięcie celów polityki bilansowej napotyka na wiele ograniczeń. Wśród nich wymienia się następujące sytuacje29:

  • przy wszelkich przedsięwzięciach muszą być przestrzegane zasady prawidłowej rachunkowości (w tym zasada true and fair view),
  • polityka bilansowa zawsze musi szukać równowagi między interesami różnych podmiotów będących adresatami sprawozdania finansowego,
  • prawa wyboru ujęcia pozycji aktywów i pasywów nie zawsze mogą być w pełni i swobodnie wykorzystywane, bowiem niekiedy są ograniczane określonymi faktami z przeszłości i wcześniej podjętymi założeniami, których nie można zmienić,
  • przedsięwzięcia podjęte w danym roku w ramach polityki bilansowej, z uwagi na wymóg ciągłości, wpływają na skuteczność polityki bilansowej w latach następnych, podobnie jak oddziałuje na nie polityka bilansowa lat poprzednich,
  • częsta zmienność przepisów gospodarczych, wprowadzanie ich z mocą obowiązującą wstecz od daty ich opublikowania[30], przekreślają możliwość stosowania racjonalnej polityki bilansowej,
  • obowiązek zamieszczania w informacji dodatkowej omówienia stosowanych metod wyceny aktywów, pasywów, przychodów i kosztów ułatwia poznanie celów polityki bilansowej, przez co traci ona częściowo swoją skuteczność.

 

Efekty polityki bilansowej skutecznie potrafią ograniczyć również działania podmiotów z otoczenia przedsiębiorstwa. Będą one, mając świadomość celowego kształtowania informacji zawartej w sprawozdaniach finansowych i wysyłanej w ich kierunku, dążyć do rozszyfrowania tej informacji poprzez analizę sprawozdań finansowych. Skuteczność analizy zależy w dużej mierze od wiedzy na temat potencjalnych przedsięwzięć, które mogą być podejmowane w ramach polityki bilansowej. Postępowanie rozpoznane jako środek polityki bilansowej nie tylko traci swoje znaczenie, ale może wywołać skutek odwrotny od zamierzonego31.

 

Istotną rolę w ograniczeniu efektów polityki bilansowej może odegrać również biegły rewident. Nie ma on wprawdzie ustawowego obowiązku rozpoznawania przedsięwzięć z zakresu polityki bilansowej, ale weryfikacja zasadności przyjętych rozwiązań alternatywnych, ocena jasności, dokładności, prawidłowości informacji zawartych w sprawozdaniu finansowym oraz legalności dokonanych przedsięwzięć pozwala na poznanie i ocenę skutków zastosowania tej polityki. Rozpoznanie to powinno być przede wszystkim wykorzystane do oceny kondycji finansowej, możliwości kontynuacji działalności i spodziewanego rozwoju badanej jednostki32.

 

Dylematy polityki bilansowej

 

Zdarza się, że w trakcie działalności gospodarczej występują sprzeczności między różnymi celami polityki bilansowej a zróżnicowaną oceną informacji zawartych w sprawozdaniu finansowym. Wykazanie zysku na odpowiednim poziomie i zaprezentowanie pozytywnego wizerunku firmy może być korzystne w kontekście ubiegania się o kredyt w banku, a jednocześnie wiązać się z wysokim obciążeniem podatkiem dochodowym. Celowym zabiegiem bywa również zatrzymanie większej części zysku w przedsiębiorstwie dla zwiększenia poziomu kapitału własnego. Z drugiej strony bardziej opłacalne okazuje się wypłacenie akcjonariuszom wysokiej dywidendy i zachęcenie ich w ten sposób do zainwestowania w spółkę nowych środków. Jak widać, decyzje podejmowane przez przedsiębiorstwa w ramach polityki bilansowej mają często odwrotny skutek dla różnych odbiorców informacji zawartych w sprawozdaniu finansowym.

 

Chęć przedstawienia przedsiębiorstwa w jak najkorzystniejszym świetle, z punktu widzenia jego funkcji celu, doprowadziła do wypracowania wielu metod „upiększania" sprawozdania poprzez wykorzystanie nie tylko powszechnie znanych, dopuszczonych przez prawo, alternatywnych rozwiązań problemów decyzyjnych, które mieszczą się w zakresie obejmowanym pojęciem polityki bilansowej, ale również luk w regulacjach prawnych czy też działań na granicy prawa33. W zależności od znaczenia i roli, jaką odgrywają poszczególni adresaci sprawozdań, sytuacji w otoczeniu rynkowym i kapitałowym, celów przyjętych przez zarząd, działania podjęte przez przedsiębiorstwo mogą służyć poprawie lub pogorszeniu tego wizerunku, czy też mieć charakter zafałszowania neutralnego34.

 

Realizacja polityki bilansowej pod kątem maksymalizacji przyjętych przez jednostkę gospodarczą celów nie stoi w konflikcie z generalną zasadą rachunkowości - zasadą prawdziwego i rzetelnego obrazu. Realizacja tej zasady w rachunkowości uznaje rzeczywistość za przedstawianą jasno, „bez wybiegów, upiększania, zaciemniania, przemilczeń"35. Ustala się i podaje odpowiednie informacje, zakładając, że przepisy określają minimum danych, jakie przedsiębiorstwo powinno udostępnić adresatowi sprawozdania finansowego.

 

Takie kształtowanie obrazu sytuacji majątkowej i finansowej firmy implikuje konieczność pogodzenia różnych, nierzadko wykluczających się, celów informacyjnych podmiotów nim zainteresowanych. Z tego powodu jednostka musi równoważyć wiele przeciwnych interesów i uwzględniać wzajemne zależności. W tym tkwią dylematy polityki bilansowej, a ich rozstrzyganie staje się obowiązkiem i swego rodzaju ceną za możliwość wpływu na kształt sprawozdań finansowych. Jest to możliwe pod warunkiem dopuszczenia przez reguły sporządzania sprawozdań finansowych elastyczności w ich stosowaniu, niezbędnej, by dokładniej przestrzegać zasady true and fair view36. Zasada prawdziwego i rzetelnego obrazu wymaga także, żeby swobody, jaką posiadają przedsiębiorstwa przy sporządzaniu sprawozdania finansowego nigdy nie wykorzystywano do zniekształcania lub zamazywania faktów. Adresat sprawozdania powinien być natomiast świadomy, iż odbierane przez niego informacje są kształtowane zgodnie z tą zasadą, niemniej w taki sposób, aby wywołać u niego odpowiednie zachowanie37.

 

Przedstawienie sytuacji jednostki w świetle korzystniejszym od stanu rzeczywistego może nastąpić w związku z zamiarem zbycia przedsiębiorstwa, chęcią wywarcia wpływu na podwyższenie kursu akcji i sprzedaży ich po wysokich cenach, dążeniem do uzyskania przez kierownictwo wysokich ocen, a co za tym idzie premii, chęcią ukrycia niewypłacalności, przesłanek do ogłoszenia upadłości firmy czy też popełnionych nadużyć i strat.

Przedstawienie tendencyjnie negatywnego obrazu sytuacji przedsiębiorstwa sprowadza się do wykazania gorszego stanu majątkowego lub gorszych wyników działalności firmy celem uniknięcia lub ograniczenia zobowiązań podatkowych, nieujawniania pełnej skali wyjątkowo wysokich zysków, wywołania obniżenia kursu akcji, by zniechęcić do spółki drobnych akcjonariuszy i skłonić ich do pozbywania się akcji po niskich cenach na rzecz grupy większości, wypłacenia ustępującym wspólnikom możliwie małych kwot likwidowanych udziałów przy rozwiązywaniu spółki i podziale jej majątku. Neutralne zafałszowanie sprawozdania finansowego polega na nieprawidłowym wykazywaniu poszczególnych pozycji bilansu lub rachunku zysków i strat. Mimo takich działań, ogólny stan aktywów i pasywów oraz wynik finansowy są poprawne. Trudno uznać, żeby takie praktyki mieściły się w ramach polityki bilansowej.

 

Kryterium wyróżniania dwóch przeciwstawnych celów polityki bilansowej: tendencyjnie pozytywnego oraz tendencyjnie negatywnego prezentowania stanu majątkowego, sytuacji finansowej, struktury kapitału, wielkości przychodów, wyniku finansowego, jest motyw poprawy lub pogorszenia obrazu przedsiębiorstwa. Stosowanie polityki bilansowej jest zatem „balansowaniem między tymi dwoma podejściami"38 (motywami).

 

Polityka bilansowa - sztuka czy kuglarstwo?

 

Polityka jest „(...) domeną irracjonalizmu, intuicji i talentu, a także przypadku, nauczyć się jej nie można, (...) kierują nią uzdolnieni czy natchnieni amatorzy. (...) [Polityka - K.M.] tworzy konstrukcje nietrwałe, wcześniej czy później przemijające, a przyczyny i zasady tego przemijania są dla zainteresowanych tajemnicze, (...) dające się wykryć dopiero post factum39.

 

Słowa Stefana Kisielewskiego można odnieść również do efektów stosowania instrumentów polityki bilansowej, jakie niejednokrotnie zaskakują nawet ich sprawców. Lawina skandali finansowych zapoczątkowana w Stanach Zjednoczonych przy okazji casusu Enronu, a ostatnio amerykańskich banków inwestycyjnych, która przeniosła się także do Europy, spowodowała, że opinia publiczna uważniej przygląda się rezultatom pracy księgowych, biegłych rewidentów i wszelkiego rodzaju konsultantów z branży finansowej. Wskutek ewidentnych manipulacji w trakcie roku obrotowego oraz przy sporządzaniu sprawozdań finansowych dokonanych przez garstkę osób, poddaje się w wątpliwość uczciwość i solidność całej grupy zawodowej, zajmującej się szeroko rozumianą rachunkowością. Wydaje się to, chociaż nie będę w tym miejscu obiektywny, wielce niesprawiedliwe. Niemniej jednak dynamicznie zmieniająca się rzeczywistość sprawia, że jeszcze chyba nigdy odpowiedzialność władz spółek za jakość sprawozdań finansowych nie była tak znacząca.

 



  1. Cyt. za: T. Cebrowska, M. Jeżowski, Fałszowanie i fryzowanie bilansów - nieco historii, „Problemy rachunkowości", 2000 nr 1, s. 3.
  2. Por. K. Küting, Bilanzpolitik, [w:] Saarbrücker Handbuch der Betriebswirtschaftlichen Beratung, idem (red.), Verlag Neue Wirtschafts-Briefe, Herne/Berlin 2000, s. 591.
  3. Por. M. Gmytrasiewicz, A. Karmańska, I. Olchowicz, Rachunkowość finansowa. Część 1, wykład, Diffin, Warszawa 2000, s. 13.
  4. Por. R. Kamiński, Polityka bilansowa w kształtowaniu wartości księgowej przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2001, s. 13.
  5. Por. idem, Polityka bilansowa przedsiębiorstwa a jego otoczenie, [w:] Uwarunkowania działalności podmiotów gospodarczych u progu XXI wieku, E. Drozdowska-Jantoń (red.), Wyższa Szkoła Zawodowa Handlu i Rachunkowości, Poznań 2000, s. 148.
  6. K. Küting, C.-P. Weber, Internationale Bilanzierung. Rechnungslegung in den USA, Japan und Europa. Unter Mitarbeit von Sven Hayn, Jörg Pfuhl, Verlag Neue Wirtschafts-Briefe, Herne/Berlin 1994, s. 1. Wszystkie tłumaczenia, jeżeli nie zaznaczono inaczej, pochodzą od autora [K.M.].
  7. W. Hilke, Bilanzpolitik. Jahresabschluss nach Handels- und Steuerrecht. Mit Aufgaben und Lösungen, Betriebswirtschaftlicher Verlag Dr. Th. Gabler, Wiesbaden 2000, s. 11.
  8. Por. T. Cebrowska, Polityka bilansowa, [w:] Leksykon rachunkowości, Edward Nowak (red. nauk.), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, s. 150.
  9. Ibidem.
  10. Ustawa o rachunkowości, art. 8 ust. 1 - w wersji obowiązującej do 31 grudnia 2001 r.
  11. Ustawa z 9 listopada 2000 r. o zmianie ustawy o rachunkowości, Dz. U. nr 113, poz. 1186, art. 1 pkt. 2 lit. a.
  12. Por. Ustawa o rachunkowości, art. 10 ust. 3.
  13. Por. Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej 2007, MSR 8, par. 10.
  14. Por. M. Wojas, Polityka rachunkowości. Kontrowersje dotyczące jej definicji, „Monitor Rachunkowości i Finansów", 2002 nr 3, s. 5.
  15. Zakres podmiotowy obowiązku sporządzania rocznego sprawozdania finansowego określa Ustawa o rachunkowości, art. 45.
  16. Por. K. Sawicki, Polityka rachunkowości i polityka bilansowa - Teoria i praktyka, [w:] Podstawowe problemy rachunkowości jako dyscypliny naukowej i działalności praktycznej, Jan Wojtała (red. nauk.), Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego, Katowice 2000, s. 172.
  17. Por. K. Sawicki, Wybrane zagadnienia polityki bilansowej, „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej", Stowarzyszenie Księgowych w Polsce, 1998 nr 45, s. 68-69.
  18. Cyt. za: K. Sawicki, Wybrane..., op. cit., s. 69.
  19. Por. S. Heintges, Bilanzkultur und Bilanzpolitik in den USA und in Deutschland. Einflüsse auf die Bilanzpolitik börsennotierter Unternehmen, Verlag Wissenschaft und Praxis, Sternenfels - Berlin 1997, s. 6.
  20. Ibidem.
  21. Por. G. Sieben, Rechnungslegungspolitik als Instrument der Unternehmensführung. Ein Überblick über die Grundlagen, Ziele und Instrumente handelsrechtlicher Rechnungslegungspolitik, [w:] Rechnungslegungspolitik. Eine Bestandaufnahme aus handels- und steuerrechtlicher Sicht, Carl-Christian Freidank (red.), Springer-Verlag, Berlin 1998, s. 23-26.
  22. Por. C.-C. Freidank, Zielformulierungen und Modellbildungen im Rahmen der Rechnungslegungspolitik, [w:] Rechnungslegungspolitik. Eine Bestandaufnahme aus handels- und steuerrechtlicher Sicht, idem (red.), Springer-Verlag, Berlin 1998, s. 91.
  23. Por. G. Wöhe, Bilanzierung und Bilanzpolitik. Betriebswirtschaftlich - Handelsrechtlich - Steuerrechtlich. Mit einer Einführung in die verrechnungstechnischen Grundlagen von Günter Wöhe unter Mitarbeit von Ulrich Dörning, Verlag Franz Vahlen, Monachium 1997, s. 52-53.
  24. Por. Polityka bilansowa i sprawozdawczość finansowa w zarządzaniu firmą, Kazimierz Sawicki (red.), EKSPERT Wydawnictwo i Doradztwo, Wrocław 1998, s. 16.
  25. Por. G. Wöhe, op. cit., s. 41-48.
  26. Por. D. Chopping, Prawidłowość i prawdziwość (rzetelność) sprawozdania finansowego, „Rachunkowość", 1993 nr 12, s. 445.
  27. Por. T. Copeland, T. Koller, J. Murrin, Wycena: mierzenie i kształtowanie wartości firmy, WIG PRESS, Warszawa 1997, s. 86.
  28. Por. R. Kamiński, op. cit., s. 22-23.
  29. Por. S. Heintges, op. cit., s. 221-233.
  30. Przykładem jest Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych uchwalona 15 lutego 1992 r. z mocą prawną od 1 stycznia 1992 r.
  31. Por. K. Sawicki, K. Czubakowska, Polityka bilansowa i jej dylematy, „Rachunkowość", 1996 nr 7, s. 331.
  32. Por. K. Sawicki, Problemy badania sprawozdań finansowych podmiotów gospodarczych, „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej", Stowarzyszenie Księgowych w Polsce, 2000 nr 56, s. 196.
  33. Por. A. Rozensztangiel, Upiększanie danych w sprawozdaniach finansowych, „Rachunkowość", 1996 nr 5, s. 251.
  34. Por. H. Litwińczuk, Prawo bilansowe i podatkowe podmiotów gospodarczych, KiK, Warszawa 1993, s. 131.
  35. B. Lisiecka-Zając, Ogólna charakterystyka ustawy o rachunkowości, Rachunkowość, Warszawa 1994, s. 37.
  36. Por. S. T. Surdykowska, Normatywne i kreatywne aspekty rozwoju rachunkowości, [w:] Podstawowe..., op. cit., s. 209.
  37. Por. R. Kamiński, op. cit., s. 17.
  38. T. Cebrowska, Dylematy polityki bilansowej, „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu", 1994 nr 690, s. 33.
  39. S. Kisielewski, Wołanie na puszczy, Iskry, Warszawa 1997, s. 174-175.


Krzysztof Maksymik

Autor jest biegłym rewidentem, menedżerem w BDO.


<< powrót

KONTAKT

Zadaj nam pytanie a nasz ekspert skontakuje się z Tobą w najbliższym czasie

NASZE BIURA

Sprawdź gdzie w Polsce znajdziesz nasze biura
ARCHIWUM

WYSZUKIWARKA

Wpisz poniżej szukane słowo lub frazę
Wyszukiwanie zaawansowane
Biuletyn

Kategoria
Autor

Źródło

SUBSKRYPCJA

Chcesz otrzymywać najnowsze informacje o naszych szkoleniach? Zapisz się!

SZKOLENIA

NASI PARTNERZY